Tìm hiểu về các điệu hát “Lý ngựa ô” trong dân ca Việt Nam, chúng tôi thấy hành trình của điệu hát này đi từ Trung Bộ đến Nam Bộ. Điệu "Lý ngựa ô" bắt đầu khởi hành từ tỉnh Thừa thiên Huế với sự ra đời của điệu "Lý ngựa ô Huế". Sau đó, nó vượt qua đèo Hải Vân đến Quảng Nam sinh ra điệu "Lý ba con ngựa", rồi đi thẳng tiến tới đồng bằng Nam bộ, vùng đất trù phú, phì nhiêu "nước trong gió mát, cỏ non thóc nhiều", cất tiếng chào đời của 2 điệu “Lý ngựa ô Bắc” và “Lý ngựa ô Nam” nổi tiếng. Hiện nay, dấu chân và tiếng vó ngựa của điệu "Lý ngựa ô" đã xuất hiện ở nhiều nơi khác của Nam Bộ như : Bến Tre, Kiên Giang, Nhà Bè, Long An .v.v.
Có một điều thú vị khi tìm về các điệu hát “Lý ngựa ô” dân ca Việt Nam, đó là các bài hát này cùng có nguồn gốc từ một câu ca dao nổi tiếng:
"Ngựa ô anh thắng kiệu vàng
Anh tra khớp bạc đưa nàng về dinh"
Đây là hình ảnh của một đám cưới, tục rước dâu xưa, miêu tả một chàng trai đang chuẩn bị xe ngựa “Ngựa ô anh thắng kiệu vàng, anh tra khớp bạc”, “Lục lạc đồng đen”, “Cán roi anh bịt đồng thòa” để đón dâu “đưa nàng về dinh”. Và hình ảnh tục rước dâu này đã là nguồn cảm hứng dồi dào cho các nghệ nhân dân gian sáng tác ra các điệu hát “Lý ngựa ô” nổi tiếng.
“Lý ngựa ô” không chỉ là các điệu hát đơn lẻ mà nó đã được các nghệ sĩ kết hợp với các làn điệu dân ca Nam Bộ hoặc dân ca các miền khác để trở thành liên khúc dân ca được nhiều người yêu thích. Chúng ta có thể kể đến các liên khúc dân ca như: “Lý dĩa bánh bò, lý ngựa ô và lý kéo chài” và “Lý hái hoa, Lý con chuột, Lý ngựa ô”.
Với giai điệu đẹp, vui tươi, trong sáng, điệu hát “Lý ngựa ô” đã chiếm được tình cảm của các soạn giả dân ca và họ đã viết lời ca mới cho điệu hát này để ca ngợi quê hương, đất nước, con người Việt Nam, công cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, mẹ Việt Nam anh hùng như: “Rất tự hào người chiến sĩ giao thông” của soạn giả Kỳ Châu, “Quê ta xây dựng đời vui” của soạn giả Trần Đăng Ninh, “Ngựa ô với chiến sĩ biên phòng” của soạn giả Dân Huyền, “Nhớ mẹ Suốt” do Nguyễn Viết Nghĩa soạn lời v.v... Đặc biệt, nhạc sĩ Trần Tiến đã mượn hình ảnh chú ngựa ô để sáng tác một ca khúc nổi tiếng, có âm điệu vui tươi, mạnh mẽ được nhiều người yêu thích về tình yêu với tiêu đề “Ngựa ô thương nhớ”.
“Đêm phương Nam nằm nghe dòng sông nước chảy.
Nghe một tiếng ầu ơ nửa đêm bão giông.
Đêm phương Nam nằm nghe đường xa vó ngựa.
Nghe một thuở hồng hoang ngựa qua bến sông.
Đêm phương Nam nhìn lên mây bay khói toả, Nhìn hòn đá lăn, Nghiêng, nghiêng, Nghiêng nghiêng câu ca dao, Nghiêng nghiêng mái chèo Dưới bóng cây bóng cây ngô đồng, có con ngựa dừng chân, Có hai người hôn nhau…”
Thời gian qua, các điệu hát “Lý ngựa ô”, không chỉ được người dân yêu thích, ca hát mà còn được nhiều nghệ sĩ, nhóm nhạc ở các lứa tuổi dàn dựng, biểu diễn thành công trên các sân khấu ca nhạc và tại Đài TNVN như: Nghệ sĩ Kiều Hưng, Thanh Mộng, Kim Anh, Ngọc Hương, Hoàng Thanh, Lài Tâm, Thanh Lựu, Hà Vy, Mi mi, Khánh Linh, tốp nữ TP, Hồ Chí Minh, Đồng ca Cung Văn hóa thiếu nhi Hà Nội, tốp ca nhi đồng tỉnh Tây Ninh, tốp ca thiếu nhi tỉnh Khánh Hòa v.v…
Với nét âm điệu vui tươi, dí dỏm và rộn ràng, điệu hát "Lý ngựa ô" đã chiếm được trái tim của nhiều người yêu dân ca cũng như được các nhạc sĩ sử dụng để sáng tác ra những tác phẩm âm nhạc không lời, trong đó có nhạc sĩ Xuân Khải với bản nhạc “Lý ngựa ô” nổi tiếng viết cho dàn nhạc dân tộc hòa tấu, nhạc sĩ Trần Văn Luận với tác phẩm "Ngựa ô mùa xuân", đoạt giải Nhất về sáng tác nhạc không lời viết cho nhạc cụ dân tộc hòa tấu của Hội Nhạc sĩ Việt Nam.
Nói đến các bài dân ca về các sự kiện của con người, chúng ta không thể không nhắc đến các bài hát “Lý ngựa ô”, nội dung kể về việc chuẩn bị đón dâu của các chàng trai Việt xưa. Đây không chỉ là một bài dân ca hay, cuốn hút người nghe mà còn là một nét đẹp trong kho tàng dân ca Việt Nam./.
