Với 54 dân tộc anh em cư trú trên khắp các miền đất nước, Việt Nam có một kho tàng di sản văn hóa phi vật thể phong phú, độc đáo và mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Nhiều loại hình trong số đó đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại hoặc cần được bảo vệ khẩn cấp.
Ngày nay, Việt Nam đang trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, hội nhập sâu rộng với thế giới với chủ trương “Hội nhập nhưng không hòa tan”, việc phát huy giá trị di sản âm nhạc được UNESCO công nhận để quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam là hoạt động quan trọng nhằm thúc đẩy du lịch và tạo nên sự hiểu biết về văn hóa giữa các quốc gia v.v.. đã được đề cập đến trong các nghị quyết của Đảng đặc biệt là Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa.
Bây giờ, chúng ta cùng tìm hiểu đôi nét định nghĩa thuật ngữ “Phát huy” là gì.
Phát huy là làm cho cái hay, cái tốt nhân thêm tác dụng, thúc đẩy tiếp tục nảy nở nhiều hơn: Phát huy sức mạnh tập thể để hoàn thành nhiệm vụ; phát huy ưu điểm; phát huy truyền thống quê hương. (Nguyễn Như Ý (1998), trong cuốn Đại từ điển tiếng Việt, nxb Văn hoá thông tin)
Như vậy, việc phát huy giá trị di sản âm nhạc được UNESCO công nhận để quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam là hoạt động làm tốt, nhân lên, nảy nở hơn, phát huy ưu điểm truyền thống quê hương của các di sản âm nhạc đã được UNESCO công nhận để quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam. Điều này đã được Ban Văn học - Nghệ thuật – Âm nhạc (VH - NT - ÂN) (VOV3) thực hiện rất tốt trong nhiều thập kỷ qua và đã trở thành đặc trưng, điểm nổi bật của đơn vị mỗi khi nhắc đến hoạt động này.
1. Đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng với việc phát huy di sản âm nhạc Dân tộc và việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Nói đến việc phát huy các di sản âm nhạc của dân tộc, trước tiên chúng ta cần đề cập đến các Nghị quyết của Đảng về văn hóa, văn nghệ có đề cập đến vấn đề này như: Nghị quyết số 04-NQ/HNTW Hội nghị lần thứ tư BCHTW Đảng (Khóa VII) về một số nhiệm vụ văn hoá, văn nghệ những năm trước mắt, ngày 14/01/1993; Nghị quyết số 03-NQ/TW, ngày 16/7/1998, của Ban Chấp hành Trung ương tại Hội nghị Trung ương 5 (khóa VIII) về Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Nghị quyết hội nghị TƯ 9 khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam …
Nhìn chung, các Nghị quyết này đề ra nhiệm vụ phải “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, với các đặc trưng dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học”, “Bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa tốt đẹp của dân tộc...”, “Phát huy các di sản được UNESCO công nhận, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam”, “Giữ gìn và phát huy di sản văn hóa các dân tộc thiểu số”, đề xuất chính sách cho việc bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa của dân tộc bao gồm cả văn hóa bác học và văn hóa dân gian của người Việt và các dân tộc thiểu số ....
Tư tưởng Hồ Chí Minh trong việc bảo tồn và phát huy vốn nghệ thuật dân tộc là “Phải biết gạn đục khơi trong, tránh phục cổ một cách máy móc” như trong thư gửi hội nghị cán bộ văn hóa 28/02/1957. Như vậy, phát triển nhưng không làm sai lạc, mất đi cái tinh túy cái bản sắc của nó “Chớ có gieo vừng ra ngô”.
“Đảng lấy chủ nghĩa Mác Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động” (Trích Cương lĩnh “Xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội” năm 1991 và bổ xung, phát triển năm 2011). Bởi vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng nghĩa là bảo vệ chủ nghĩa Mác Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Việc này không chỉ là nhận diện, đấu tranh với các luận điểm sai trái mà còn phổ biến, tuyên truyền và đưa nghị quyết Đảng vào cuộc sống.
2. Đài TNVN và VOV3 trong việc thông tin tuyên truyền các di sản văn hóa phi vật thể âm nhạc được UNESCO công nhận để quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam.
Với chức năng và nhiệm vụ của mình, việc “Phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể âm nhạc được UNESCO công nhận để quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam” là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Đài TNVN.
Hiện nay, Việt Nam có 17 di sản văn hóa phi vật thể đã được UNESCO công nhận và 11 trong số đó là các di sản âm nhạc đang được phát huy và truyền bá tại Đài TNVN và kênh VOV3. Đó là Nhã nhạc cung đình Huế (2003), Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên (2005), Dân ca Quan họ Bắc Ninh (2009), Ca trù (2009), Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ (2013), “Ví, Giặm Nghệ Tĩnh” (2014), Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (2016), Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ (2017), Hát Xoan Phú Thọ (2017), Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái (2019), Nghệ thuật Xòe Thái (2021).
Ở kênh VOV3, công việc phát huy giá trị di sản âm nhạc được UNESCO công nhận để quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam được thể hiện bằng việc các soạn giả biên soạn đặt lời ca mới cho giai điệu các bài dân ca cổ nhằm truyền tải nhiều nội dung mới trong đó có ca ngợi hình ảnh tươi đẹp của quê hương, đất nước, con người Việt Nam như: bài Cải lương “Về thăm Pác Pó” (soạn giả Nguyễn Viết Hoài), bài Quan họ “Lời Lạc Hồng gửi đảo Trường Sa” (lời của Lê Thúy Toàn), bài Ca trù “Dấu đẹp Hồ Gươm” (soạn lời Ngô Linh Ngọc), bài chầu văn “Làm con hãy nhớ đền ơn sinh thành” (lời của Ngọc Điện) v.v…
Bên cạnh đó, kênh cũng là đơn vị đi đầu trong việc hòa âm phối khí cho dàn nhạc dân tộc tổng hợp đệm cho hát Quan Họ, hát Xoan, Xòe Thái ….
Từ các chất liệu âm nhạc này, các biên tập viên của kênh VOV3 liên tục xây dựng tin, bài, chương trình phát thanh như: “Tân cổ giao duyên”, “Dân ca các miền lời mới”, “Đối thoại dân ca”, “Tạp chí dân ca”, “Cải lương”, “Khúc hát những miền quê” v.v.. cũng như truyền thông trên trang web: vov3.vov.vn.
3. Hạn chế trong việc phát huy các di sản âm nhạc được UNESCO công nhận để quang bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam.
Mặc dù là đơn vị đi đầu trong việc phát huy các di sản âm nhạc dân tộc của Việt Nam, tuy nhiên do điều kiện khách quan và chủ quan, kênh VOV3 cũng gặp một số hạn chế trong quá trình thực hiện công việc này như sau:
- Hạn chế về tài chính:
Hạn chế tài chính cho công việc biên tập đã làm dừng phát sóng một số chương trình hiệu quả cho việc truyền bá các di sản âm nhạc dân tộc trên sóng phát thanh như: Dạy hát dân ca, Khắp nơi đàn hát dân ca … và gần như không còn các chuyến đi thu thanh điền dã các di sản âm nhạc dân tộc ở các địa phương.
Hạn chế nguồn kinh phí cấp cho trang web vov3.vov.vn đã làm trang này trở nên ít hấp dẫn hơn do thiếu bài viết, thông tin mới về âm nhạc, đặc biệt là truyền bá các di sản âm nhạc được UNESCO công nhận. Trang web cũng cần được thiết kế lại cho bắt mắt, thân thiện, đáp ứng nhu cầu sát nhập của Ban VH - NT – ÂN, làm podcast ….
- Hạn chế nguồn nhân lực:
Các nghệ sĩ thể hiện các bài hát dân ca lời mới đặc trưng vùng miền được UNESCO công nhận như: Hô bài chòi, Ví giặm, Ca trù, hát Then, Đờn ca tài tử ở kênh VOV3 hiện nay khá mỏng so với trước đây hoặc không còn do nhiều người trong số họ đã nghỉ hưu.
Dàn nhạc VOV3 là dàn nhạc dân tộc tổng hợp nên có hạn chế trong việc đệm cho các di sản âm nhạc đặc trưng như: Ca trù, Đờn ca tài tử, Hô bài chòi, hát Then. Do các loại hình này có dàn nhạc riêng.
- Hạn chế mối liên kết giữa các đơn vị ở trong và ngoài Đài:
Do thiếu nguồn nhân lực dẫn đến hạn chế mối liên kết giữa các đơn vị trong Đài, ví dụ: Trước đây, Cơ quan thường trú VOV tại TP. Hồ Chí Minh có BTV Thanh Bình, người luôn gửi các tác phẩm đờn ca tài từ Nam Bộ mới thu về kênh VOV3. Hiện nay, đơn vị này không còn BTV nào chuyên trách về mảng âm nhạc nữa nên kênh cũng không còn nguồn tư liệu này. Sự hạn chế phối hợp hoạt động giữa kênh VOV3 với Bộ VH-TT-DL và Hội Nhạc sĩ Việt Nam và các đơn vị khác, dẫn đến kênh ít được mời tham gia truyền thông các sự kiện âm nhạc lớn trong đó có biểu diễn âm nhạc dân tộc.
- Nguy cơ bị lấn át bởi các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới về âm nhạc:
Sự cạnh tranh, lấn át của các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới về âm nhạc (Youtube, Spotify…) đã ảnh hưởng tiêu cực đến việc truyền bá, phát huy các giá trị di sản âm nhạc được UNESCO công nhận (qua thay đổi thị hiếu thưởng thức, cách tiếp cận âm nhạc).
4. Một số giải pháp:
- Về tài chính:
Kênh VOV3 cần có kế hoạch tài chính cụ thể để xin Đài TNVN cấp thêm kinh phí cho việc khôi phục, làm mới một số chương trình phát thanh cần thiết cho việc phát huy di sản âm nhạc và đi thu thanh điền dã cũng như thiết kế lại và bổ xung thêm kinh phí cho trang web vov3.vov.vn.
- Về nhân sự:
Nếu kênh không tuyển thêm ca sĩ mới ở các địa phương có di sản thì nên liên kết với Bộ VH-TT-DL, Hội nhạc sĩ Việt Nam để mời các nghệ nhân, nghệ sĩ ở Nhà hát, đoàn Nghệ thuật dân tộc, Chi hội Âm nhạc ở các địa phương có di sản về Đài thu thanh (Đặc biệt là khi họ lưu diễn ở Hà Nội).
Kênh VOV3 nên đào tạo cho một số biên tập viên chuyên trách về âm nhạc dân tộc biết cách chuyển bài viết từ định dạng phát thanh sang định dạng bài báo điện tử để gia tăng bài viết trên trang vov3.vov.vn.
- Về cơ chế, chính sách liên kết, phối hợp trong và ngoài Đài:
VOV cần có cơ chế, chính sách phối hợp hoạt động giữa các đơn vị trong và ngoài Đài như: Bộ VH-TT-DL, Hội Nhạc sĩ Việt Nam và Bộ Ngoại giao v.v… để thúc đẩy các hoạt động truyền thông, thu thanh điền dã các di sản âm nhạc ở các địa phương, đưa các nghệ sĩ của Nhà hát Đài TNVN đi biểu diễn ở các Trung tâm Văn hóa Việt Nam và các sự kiện ngoại giao ở nước ngoài, tổ chức Liên hoan dân ca.
- Về tổ chức thi viết lời cho các làn điệu dân ca:
VOV3 nên tổ chức các cuộc thi viết lời cho các làn điệu dân ca, tập trung vào các di sản âm nhạc đã được UNESCO công nhận.
- Về kế hoạch tham gia ngành công nghiệp văn hóa:
Kênh VOV3 cần lên kế hoạch tham gia ngành công nghiệp văn hóa qua việc phát huy thế mạnh truyền thông, tổ chức sự kiện, sản xuất và biểu diễn âm nhạc (có âm nhạc dân tộc) cũng như tạo ra các nền tảng nghe và tải nhạc trực tuyến có thu phí.
Đánh giá vai trò của VOV3 trong việc phát huy các di sản âm nhac được UNESCO công nhận để truyền bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam, PGS – TS Lê Văn Toàn, nguyên Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam nhấn mạnh:
“Từ năm 1975 đến nay, nhiều di sản văn hóa, nghệ thuật, âm nhạc của Việt Nam đã sống dậy và vươn mình ra thế giới, được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể nhân loại như: Nhã nhạc Cung đình Huế, Hát Xoan, Ca trù, Dân ca Quan Họ, Hô bài chòi, Đờn ca tài tử v.v.. Mặc dù, nó có quá trình hình thành, phát triển khác nhau, nhưng giá trị của nghệ thuật gắn với đời sống văn hóa tinh thần của đất nước đã được phương tiện truyền thông của Ban VH – NT – ÂN quốc gia lan tỏa, giới thiệu, làm mới bằng nhiều phương cách khác nhau như: đặt lời mới … để phù hợp với đời sống và nhu cầu thực tế phát triển đất nước hiện nay. Đây cũng là một cách làm tích cực, phù hợp cho sự bảo tồn, phát huy di sản văn hóa phi vật thể của đất nước.”./.
