Trong dòng chảy của âm nhạc truyền thống Việt Nam, Quan họ Bắc Ninh là một di sản đặc biệt, không chỉ bởi những làn điệu giàu tính nghệ thuật mà còn bởi vẻ đẹp của lối ứng xử, cách giao duyên và tình cảm gửi gắm trong từng câu hát. Giữa nhịp sống hiện đại, khi những hình thức giải trí ngày càng đa dạng, câu chuyện về Quan họ vẫn tiếp tục được kể, bằng tình yêu di sản và những cách tiếp cận mới. Talk show “Tình Quan họ – Giữ hồn di sản, kết nối đương đại” do Viện Âm nhạc, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam tổ chức, đưa khán giả trở về với không gian văn hóa Kinh Bắc, mở ra những suy ngẫm về cách gìn giữ và trao truyền di sản trong đời sống hôm nay.
Trong không gian của Viện Âm nhạc, câu chuyện Quan họ được mở ra từ những điều tưởng như giản dị: một lời mời trầu, một câu hát đối đáp, một cách xưng hô đằm thắm, một sự tinh tế trong ứng xử giữa người với người.
Bằng lời kể dung dị, NSUT Xuân Mùi chia sẻ những câu chuyện nghề, những ký ức và trải nghiệm chân thành trong hành trình gắn bó với nghệ thuật truyền thống. Qua đó, Quan họ hiện lên như một phần ký ức, một lối sống và một nét văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ:
“Quan họ không giống với dân ca nào bởi vì có những cái quy củ rất nề nếp, rất nguyên tắc. Nếu như chúng ta nhìn thấy quan họ mà chỉ nhìn thấy dân ca quan họ thì đó là phần nổi của tảng băng chìm. Bởi vì bên dưới cái tảng băng đó nó còn là mênh mông, to lớn lắm, mà tôi có nói là ai muốn chơi quan thì trước hết phải học ăn học nói, học rất nhiều thứ.”
Những câu chuyện nghề ấy càng thêm trọn vẹn khi được cất lên thành tiếng hát. Các làn điệu quen thuộc như “Qua cầu gió bay”, “Mời nước mời trầu”, “Ngồi tựa song đào” cùng những câu hát giã bạn bịn rịn lúc tàn canh đã làm không gian chương trình giàu cảm xúc hơn. Từ lời giao duyên ngọt ngào, đằm thắm đến khúc giã bạn lưu luyến, khán giả được đi qua nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau. “Giữ hồn di sản” là gìn giữ không chỉ những làn điệu cổ mà cả những giá trị văn hóa, nghĩa tình và tinh thần trao truyền phía sau mỗi câu hát. Còn “Kết nối đương đại” là để những giá trị ấy tiếp tục được lắng nghe và yêu mến, đặc biệt với thế hệ trẻ. Đó cũng là cảm nhận của chị Nguyễn Thanh Huyền, ở Hà Nội:
“Tôi rất trân trọng tâm huyết của Học viện khi tổ chức một chương trình ý nghĩa như vậy, các chương trình kết nối nghệ thuật truyền thống với khán giả đương đại đã tạo nên một cái sức hấp dẫn riêng và giúp những di sản tưởng chừng như là xa lạ đấy trở nên gần gũi và cũng dễ cảm nhận hơn. Tôi mong muốn là có thêm nhiều cơ hội được tìm hiểu, được trải nghiệm nhiều loại hình văn hóa nghệ thuật truyền thống.”
Quan họ Bắc Ninh đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2009. Danh hiệu ấy là niềm tự hào, nhưng đồng thời cũng đặt ra trách nhiệm: làm sao để những giá trị của Quan họ không chỉ được lưu giữ trong tư liệu, trong những nghiên cứu hay những sân khấu biểu diễn, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Trong hành trình ấy, những chương trình kết hợp trò chuyện chuyên môn với biểu diễn nghệ thuật có thể trở thành một nhịp cầu nối nghệ sĩ với khán giả, nối những giá trị truyền thống với đời sống văn hóa đương đại. Chị Vũ Thị Bích Duyên, Trường Đại học Văn hóa TPHCM, đồng thời cũng là một trong những nghệ sĩ tham gia chương trình nghệ thuật “Tình Quan họ – Giữ hồn di sản, kết nối đương đại” chia sẻ:
“Việc đưa quan họ hoặc là đưa các nghệ thuật truyền thống gần với giới trẻ, đây là một trong những việc làm rất quan trọng hiện nay. Đây là một trong những chương trình rất là ý nghĩa, có sự tham gia đồng hành của các nghệ sĩ, những nhà nghiên cứu và các doanh nghiệp quan tâm đến nghệ thuật và cuộc sống, quan tâm đến giới trẻ.”
Từ một buổi biểu diễn, có thể nhận ra rằng những giá trị truyền thống không hề xa lạ với đời sống hiện đại, nếu chúng được trao truyền bằng sự chân thành và những cách tiếp cận phù hợp. Việc bảo tồn Quan họ không chỉ dừng lại ở lưu giữ làn điệu hay phục dựng những hình thức diễn xướng truyền thống, mà còn cần khơi dậy sự quan tâm, tình yêu và ý thức tiếp nối di sản trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ./.
